کد ساتا چیست؟ | فرآیند دریافت کد ساتا از بانک مرکزی یا بانک عامل چگونه است؟

کد ساتا یک شناسه 14 رقمی است که توسط بانک مرکزی ایران برای هر ثبت سفارش وارداتی ( پس از تایید منشاء ارز آن ) صادر می شود. در ادبیات حقوقی و تجاری از آن به عنوان شناسه اظهارنامه گمرکی یا کد رهگیری بانک مرکزی هم نیز یاد می شود. این کد نشان دهنده آن است که منشاء ارز کالا توسط بانک مرکزی تایید شده و بدین ترتیب کالا از نظر تامین ارز مشکلی برای ترخیص ندارد. به تصریح مقررات، وجود کد ساتا برای تنظیم اظهارنامه گمرکی و طی مراحل قانونی ترخیص الزامی است و بدون کد ساتا، امکان ترخیص کالا از گمرک وجود ندارد.

مبنای قانونی ایجاد کد ساتا

مبنای ایجاد کد ساتا، بخشنامه ها و تصمیمات ارزی دولت به ویژه پس از نوسانات ارزی سال های اخیر است که در راستای کنترل منابع و مصارف ارزی و شفاف سازی جریان ارز اتخاذ شده اند. توضیح اینکه، از منظر مبنای قانونی، الزام به تعیین منشاء ارز و اخذ کد رهگیری بانک مرکزی برای ترخیص کالا، ابتدا در مصوبات ستاد اقتصادی دولت و بخشنامه های ارزی دولت در سال 1397 به بعد ظهور یافت و سپس با تنفیذ در قوانین بودجه سالانه استمرار پیدا کرد. برای نمونه، در بند ( خ ) از تبصره 6 قانون بودجه سال 1398 کل کشور، شزط تایید منشاء ارز توسط بانک مرکزی و صدور کد رهگیری برای ترخیص اقلام وارداتی به صراحت ذکر شد که اجرای آن باعث ایجاد الزام عمومی جهت اخذ کد ساتا گردید.

البته هر چند الزام به اخذ کد ساتا در ابتدا برای کنترل بازار و بازگشت ارز صادراتی وضع شد، لکن به مرور به یک قاعده آمره در نظام واردات تبدیل گردید که تخطی از آن ممکن نیست. ثمره این قاعده آن است، که امروزه هر واردکننده جهت خروج کالای خود از گمرک باید ثابت کند ارز مورد نیاز را از طریق رسمی و تحت نظارت بانک مرکزی تامین کرده و این امر با ارائه کد ساتا تحقق می یابد.

اهمیت و نقش کد ساتا در فرآیند شفافیت های ارزی ( بانکی ) چیست؟

طبق مقررات ارزی جاری، هر واردکننده مکلف است، منشاء ارز مورد استفاده برای واردات کالای خود را در سامانه جامع تجارت ( وزارت صمت ) اظهار نماید تا به تایید بانک مرکزی برسد. بانک مرکزی پس از بررسی اسناد و اطلاعات مربوط به تامین ارز ( مانند نوع ارز- دولتی، نیمایی، حاصل صادرات، تهاتر، ارز اشخاص و غیره و میزان آن )، در صورت صحت و کفایت منابع ارزی اعلام شده، اقدام به صدور کد رهگیری ساتا می کند.

از منظر حقوقی، کد ساتا نقش کلید کنترل ارزی را در واردات ایفا می کند و تضمیمنی است، برای اینکه ارز تخصیص یافته به یک محموله وارداتی از مسیرهای مجاز و مورد نظارت بانک مرکزی تامین شده است. این سازوکار به جلوگیری از قاچاق ارز و سوء استفاده از منابع ارزی کشور کمک می کند و ابزار مهمی برای شفافیت فعالیت های تجاری محسوب می شود.

به بیان دیگر، کد ساتا پیوند دهنده فرآیند ( تجاری ) گمرکی با فرآیند ( ارزی ) بانکی است. چرا که از یک سو اطمینان می دهد که کالای وارداتی از ارز دارای منشاء مشخص ( مثلا ارز حاصل از صادرات یا خریداری شده در سامانه نیما ) استفاده کرده و از سوی دیگر به بانک مرکزی امکان ردیابی تخصیص ارز به کالاهای مختلف را می دهد. این شفافیت دو سویه هم منافع حاکمیت در نظارت بر خرج کرد ارز به کالاهای مختلف را می دهد و هم از منظر تجار موجب سرعت در هماهنگی های بین بانکی و گمرکی می شود ( زیرا وقتی کد ساتا صادر شد، نشان می دهد مراحل تامین ارز تکمیل است و گمرک می تواند با خیال راحت اجازه ترخیص دهد ).

اهمیت و نقش اخذ ساتا در فرآیند ترخیص کالا در گمرک چیست؟

پس از اخذ کد ساتا واردکننده می تواند با در دست داشتن کد ساتا، به گمرک اظهار کالا نموده و اظهارنامه گمرکی خود را تکمیل نماید. گمرک در زمان بررسی اظهارنامه گمرکی از طریق سیستمی با سامانه جامع تجارت، وجود کد ساتا و تطابق آن با ثبت سفارش مربوطه را کنترل می کند. اگر کد ساتا به هر دلیل اخذ نشده باشد یا اعتبار آن مردود باشد، اظهارنامه در گمرک قابل پذیرش نهایی نخواهد بود. به این ترتیب، فرآیند دریافت کد ساتا پیش نیاز ترخیص کالا بوده و باید قبل از صدور پروانه گمرکی حتما انجام شده باشد.

با این توضیح که پس از صدور کد ساتا، واردکننده می تواند کد مزبور را از سامانه جامع تجارت دریافت کرده و در اختیار گمرک قرار دهد. این کد باید در اظهارنامه گمرکی قید شود یا از طریق ارتباط سیستمی به اظهارنامه الصاق گردد. در واقع بخشی از اقلام اطلاعاتی اظهارنامه در سامانه EPL مربوط به شناسه منشاء ارز است که همان کد ساتا می باشد. بنابراین رویه عملی بدین صورت است که پس از دریافت کد ساتا، تاجر به سامانه EPL مراجعه کرده و اظهارنامه قفل شده خود ( دارای شماره کوتاژ ) را تکمیل نهایی می کند تا گمرک مراحل ارزیابی و ترخیص را ادامه دهد.

چه کالاهایی از دریافت کد ساتا معاف می باشند؟

مطابق بخشنامه های اجرایی، برخی از اقلام خاص وارداتی از شمول الزام به اخذ کد ساتا مستثنی شده اند. بر اساس اعلام سامانه جامع تجارت، لیست کالاهایی که می توانند به طور صد درصد بدون نیاز به کد ساتا ترخیص شوند، مشخص و به روز شده است، که عمدتا کالاهای اساسی، دارو و تجهیزات پزشکی و اقلام اضطراری در مقاطعی با مصوبات مراجع ذی ربط، اجازه ترخیص بدون اخذ کد ساتا را یافته اند تا از کمبود کالاهای ضروری جلوگیری شود.

برای مثال، در برهه ای ترخیص اقلام اساسی مانند نهاده های دامی و دارو به صورت بدون انتقال ارز ( یعنی بدون نیاز به اخذ کد ساتا ) مجاز گردید. اما به طور کلی برای سایر کالاهای معمول تجاری، عدم دریافت کد ساتا به معنی عدم امکان ترخیص است. لذا واردکنندان جز در موارد استثنایی باید برنامه ریزی مالی و زمانی خود را به نحوی انجام دهند که پیش از رسیدن کالا به گمرک، اقدامات لازم برای اخذ کد ساتا صورت گرفته و این کد در زمان اظهار کالا در دسترس باشد.

علت های تاخیر در صدور کد ساتا چیست؟

1. نوسانات و مشکلات بازار ارز که روند تخصیص ارز را کند می کند.
2. نقص یا اشتباه در مدارک ارائه شده توسط واردکننده
3. بروکراسی اداری در بانک مرکزی و بانک عامل
4. تنگناهای سیاسی و اقتصادی نظیر توقف مقطعی تخصیص ارز به برخی اولویت ها

عواقب تاخیر در صدور کد ساتا توسط بانک مرکزی یا بانک عامل برای تجار چیست؟

فرآیند دریافت کد ساتا همانگونه که ذکر شد، ممکن است، زمان بر باشد و معمولا حدود چند هفته طول می کشد. تاخیر در صدور کد ساتا  یکی از مشکلات رایج تجار در سال های اخیر بوده است. طولانی شدن این فرآیند می تواند عواقب جدی برای واردکننده داشته باشد، از جمله:

1. افزایش هزینه های انبارداری کالا در گمرک ( رسوب کالا )
2. خطر فساد یا کاهش کیفیت کالاهای فاسد شدنی به علت ماندگاری طولانی
3. از دست رفتن بازار مصرف به دلیل تاخیر در عرضه کالا
4. متروکه شدن کالا در گمرک ( در صورت تجاوز از مهلت های قانونی نگهداری کالا در انبارهای گمرکی )

با این توضیح که، قانون امور گمرکی معمولا 3 ماه از تاریخ اظهارنامه یا ورود را به عنوان مهلت نگهداری کالا در اماکن گمرکی را تعیین کرده و چنانچه در این مدت، تشریفات ترخیص انجام نشود، کالا متروکه اعلان می گردد ( مگر آنکه مهلت تمدید شود ). تاخیر طولانی در اخذ کد ساتا می تواند این مهلت را سپری کرده و کالا را در معرض فروش اموال تملیکی قرار دهد که خسارت سنگینی به تاجر وارد می کند.

مدت زمان صدور کد ساتا

صدور کد ساتا مدت زمان مشخصی ندارد، اما در عمل بر اساس تجربه، با فرض تکمیل مدارک و پیگیری موضوع، صدور آن معمولا تا حدود 30 روز به طول می انجامد. البته در مواردی ممکن است سریع تر ( مثلا ظرف یک تا دو هفته ) صادر شود یا در صورت وجود نواقص و نیاز به اصلاح اطلاعات، مدت زمان بیشتری به طول انجامد.

مدارک لازم برای اخذ کد ساتا

1. اطلاعات ثبت سفارش ( کد هشت رقمی ثبت سفارش )
2. اسناد حمل ( بارنامه )
3. ترخیصیه شرکت حمل
4. فاکتور خرید
5. گواهی مبداء
6. فرم اظهارنامه گمرکی
7. کارت بازرگانی
8. و سایر مجوزهای قانونی لازم حسب مورد

فرآیند و نحوه دریافت کد ساتا از بانک مرکزی یا مراجع ذی ربط به چه صورت می باشد؟

دریافت کد ساتا مستلزم طی مراحل اداری مشخص در سامانه های تجارت و بانک مرکزی است، که اختصارا به شرح ذیل است:

1. نخست، واردکننده باید در سامانه جامع تجارت بخش (( مدیریت خدمات ارزی )) وارد شده و فرم تعیین منشاء ارز را برای ثبت سفارش مربوطه تکمیل نماید. در این فرم، اطلاعاتی نظیر شماره و تاریخ ثبت سفارش، نوع ارز تامین شده ( مثلا یورو، دلار )، شیوه تامین ارز ( بانکی از طریق بانک عامل، یا غیربانکی از طریق صرافی / تهاتر )، مشخصات منبع ارز ( مانند شماره کوتاژ صادراتی در واردات در برابر صادرات، یا شماره حواله ارزی خریداری شده ) و مبلغ ارز درج می گردد. همچنین اسناد مربوط به منشاء ارز باید ضمیمه شود، برای مثال اگر ارز از محل صادرات خود واردکننده تامین شده، ارجاع به کوتاژ صادراتی وی صورت می گیرد، یا اگر ارز از فروش ارز نیمایی خریده شده، مدارک آن بارگذاری می شود.
2. پس از تکمیل اطلاعات، درخواست صدور کد ساتا به بانک مرکزی ( یا بانک عامل ) ارسال می شود تا صحت اطلاعات ارزی را بررسی و تایید نمایند. بانک مرکزی تطابق میزان ارز با ارزش کالای ثبت سفارش شده و رعایت مقررات ارزی ( از جمله سقف های واردات در برابر صادرات یا سهمیه های ارزی ) را کنترل می کند. در صورت تایید، بانک مرکزی یک کد رهگیری 14 رقمی ( کد ساتا ) را به همان ثبت سفارش تخصیص می دهد و این کد ساتا در سامانه جامع تجارت قابل مشاهده و دریافت خواهد بود.

چه اقداماتی را تجار جهت پرهیز از خسارات ناشی از تاخیر در صدور کد ساتا می توانند انجام دهند؟

در عمل، تجار برای پرهیز از خسارات ناشی از تاخیر در صدور کد ساتا، به دو طریق ذیل متوسل می شوند :

1. تلاش جهت ترخیص درصدی از کالا پیش از دریافت کد ساتا

ترخیص درصدی بدین معناست که گمرک با اخذ تضمین، درصدی از کالا را قبل از تکمیل مدارک ترخیص می نماید. البته لازم به ذکر است، ترخیص درصدی کالاهای رسوبی، منوط به اخذ مجوز ستاد تنظیم بازار و شرایط خاص بوده و همیشه مقدور نیست. فلذا گاهی تمام محموله تا صدور کد ساتا متوقف می ماند. به علت همین روند طولانی، برخی افراد سودجو حتی به دنبال راه های غیرقانونی برای دور زدن الزام به اخذ کد ساتا بوده اند، که می تواند مصداق تخلف یا قاچاق ارز تلقی شود. مانند اظهار کالا با اسناد مجعول تامین ارز یا تلاش برای ترخیص کالا تحت عنوان اشتباه ( تا مشمول الزام کد ساتا نشود ). در حالی که این قبیل اقدامات ریسک قضایی و کیفری بالایی دارد و توصیه نمی شود. بهترین راهکار در صورت مواجهه با تاخیر غیر موجه در صدور کد ساتا، ابتدائا پیگیری اداری و در نهایت اقدام قضایی است.

2. پیگیرهای اداری و حقوقی جهت الزام بانک مرکزی یا بانک عامل مربوطه به تسریع در صدور کد ساتا
   

البته پیش از طرح دعوا، معمولا راهکار اداری مراجعه و مذاکره با بانک عامل یا اداره مربوطه در بانک مرکزی توصیه می شود، چه بسا علت عدم صدور کد ساتا، نقص مدارک یا مشکلات فنی باشد که با پیگیری اداری حل و فصل گردد. اما اگر درخواست صدور کد ساتا صریحا رد شده باشد ( مثلا بانک مرکزی یا بانک عامل اعلام کنند به این ثبت سفارش ارز تعلق نمی گیرد و لذا کد ساتا صادر نخواهد شد)، یا اینکه سکوت ممتد بانک مرکزی عملا عدم پذیرش تلقی شود، آن گاه اقامه دعوای قضایی امکان پذیر می شود. در چنین دعوایی واردکننده باید نشان دهد که صدور کد ساتا حق قانونی اوست و شرایط مقرر را احراز کرده، ولی مرجع مربوطه برخلاف قانون از انجام وظیفه امتناع می کند. دیوان عدالت اداری در صورت احراز ادعای شاکی می تواند حکم به ابطال تصمیم و الزام بانک مرکزی به صدور کد ساتا صادر نماید.

لازم به ذکر است، در فرضی که مستند رد درخواست صدور کد ساتا مصوبات بالادستی یا درون سازمانی است، ذی نفع می بایست نسبت به ابطال مصوبه با اثبات خلاف قانون یا شرع بودن آن در هیات عمومی دیوان عدالت اداری اقدام نماید. که به جهت فنی و تخصصی بودن این قبیل موضوعات، بهره مندی از خدمات وکیل متخصص ارزی و آشنا به قوانین بانکی و گمرکی و دیوان عدالت اداری نقش بسزایی در پیشبرد صحیح روند پرونده خواهد داشت.