شکایت از تصمیم گمرک در دیوان عدالت اداری

شکایت از تصمیم گمرک در دیوان عدالت اداری یکی از مهم ترین ابزارهای قانونی برای دفاع از حقوق واردکنندگان و صاحبین کالا می باشد. چرا که در بسیاری از پرونده‌ های گمرکی، اختلاف میان صاحب کالا و گمرک صرفاً یک اختلاف مالی ساده نیست؛ بلکه موضوع به تصمیمات اداری و حاکمیتی گره می‌ خورد. زمانی که گمرک ارزش کالا را تغییر می ‌دهد، جریمه تعیین می‌کند، از ترخیص جلوگیری می‌کند یا کالایی را مشمول قاچاق می ‌داند، در واقع یک تصمیم اداری با آثار مالی و حقوقی سنگین اتخاذ شده است. در چنین شرایطی، مهم‌ ترین مرجع برای کنترل قانونی بودن این تصمیمات، دیوان عدالت اداری است.

چه کسانی حق طرح شکایت از تصمیم گمرک را در دیوان عدالت اداری دارند؟

حق اعتراض محدود به شخص واردکننده نیست. هر شخصی که از تصمیم گمرک متضرر شود، می ‌تواند اعتراض خود را مطرح کند، این اشخاص عبارتند از :

• صاحب کالا
• واردکننده یا صادرکننده
• شرکت بازرگانی
• ترخیص‌کار دارای نمایندگی
• نماینده قانونی شرکت
• قائم‌مقام قانونی

البته در پرونده‌های مهم تجاری، معمولاً اعتراض توسط وکیل متخصص گمرکی انجام می‌ شود؛ زیرا دعاوی گمرکی ترکیبی از مقررات تجارت خارجی، حقوق اداری و مقررات مالی هستند.

شرایط طرح شکایت از تصمیم گمرک در دیوان عدالت اداری

برای طرح شکایت در دیوان عدالت اداری، صرف نارضایتی از تصمیم گمرک کافی نیست و دعوا باید دارای شرایط قانونی لازم ذیل باشد :

1. وجود تصمیم یا رای قابل اعتراض 

اولین شرط این است که تصمیم یا رای مشخصی از سوی گمرک یا مرجع گمرکی صادر شده باشد، بدون وجود تصمیم رسمی، امکان طرح اعتراض به تصمیم گمرک در دیوان عدالت اداری میسر نمی باشد.

2. ذی نفع بودن شاکی

فقط شخصی می تواند شکایت نماید که از تصمیم گمرک متضرر شده باشد. بنابراین صاحب کالا، واردکننده، شرکت بازرگانی یا نماینده قانونی آن ها در صورتی حق شکایت دارند که تصمیم گمرک به حقوق یا منافع آن ها لطمه وارد کرده باشد.

3. طی شدن مراحل اداری و شبه قضایی در گمرک

در بسیاری از پرونده ها، پیش از مراجعه به دیوان عدالت اداری، باید مراحل طرح اعتراض در گمرک اجرایی و متعاقبا کمیسیون های حل اختلافات گمرکی طی شده باشد. به عبارت دیگر، شعب دیوان زمانی وارد رسیدگی می شود که اعتراض به تصمیم گمرک ابتدائا در کمیسیون های حل اختلاف گمرکی مطرح و منتج به صدور رای قطعی شده باشد.

4. رعایت مهلت قانونی اعتراض

در قانون دیوان عدالت اداری اصلاحی 1402 بر حسب نوع تصمیم یا رای صادره از گمرک و کمیسیون های گمرکی، مهلت های متفاوتی جهت طرح شکایت در دیوان عدالت اداری تعیین شده است. که تطبیق موضوع با مهلت مقرر جهت ممانعت از رد شکایت حائز اهمیت اساسی است.

مهلت طرح شکایت از تصمیم گمرک در دیوان عدالت اداری چقدر است؟

همانگونه که بیان شد، مهلت اعتراض به تصمیمات و آرای گمرکی در دیوان عدالت اداری بسته به نوع تصمیم و وضعیت شاکی متفاوت است، اما به طور کلی دعاوی علیه تصمیمات و آرای قطعی مراجع اداری از جمله کمیسیون های گمرکی، تابع مهلت های مقرر در قانون دیوان عدالت اداری هستند.

اشخاصی که در داخل ایران مقیم هستند، 3 ماه و مقیم خارج از کشور 6 ماه از تاریخ ابلاغ رای یا تصمیم قطعی، فرصت دارند تا دادخواست خود را در دیوان عدالت اداری ثبت نمایند. که این مهلت در خصوص آرای کمیسیون های رسیدگی به اختلافات گمرکی و تصمیمات قطعی اداری گمرک بار می شود.

مدارک لازم جهت طرح شکایت از تصمیم گمرک در دیوان عدالت اداری

در پرونده های گمرکی، مستندات نقش تعیین کننده ای دارند که مهم ترین آن ها عبارتند از :

1. رای کمیسیون گمرکی
2. اظهارنامه گمرکی
3. فاکتور خرید
4. بارنامه
5. اسناد بانکی
6. کارت بازرگانی
7. مجوزهای قانونی
8. مکاتبات انجام شده با گمرک
9. گزارش کارشناسی
10. مستندات مثبت سمت نماینده شرکت یا وکیل دادگستری

نحوه طرح شکایت جهت اعتراض به تصمیم گمرک در دیوان عدالت اداری

طرح شکایت در دیوان عدالت اداری مستلزم ثبت دادخواست رسمی است. این دادخواست باید از طریق سامانه خدمات قضایی ثبت شود و تصریح دقیق نام خوانده دعوا، موضوع شکایت، شرح تصمیم مورد اعتراض و جهت یا جهات مخالفت این تصمیم یا رای با قوانین و مقررات یا مغایرت با آنها باید بیان شود.

اما نکته‌ ای که بسیاری از فعالان اقتصادی از آن غافل هستند، این است که موفقیت در دیوان عدالت اداری صرفاً به « حق داشتن » وابسته نیست. در عمل، بسیاری از پرونده ‌ها با وجود محق بودن واردکننده شکست می‌خورند و در مقابل، برخی پرونده‌ های پیچیده صرفاً به دلیل دفاع حرفه ‌ای و تحلیل حقوقی صحیح به نتیجه می ‌رسند.

دلیل این موضوع آن است که دیوان عدالت اداری بیش از آنکه به جنبه تجاری اختلاف توجه کند، بر قانونی بودن فرآیند تصمیم‌گیری گمرک تمرکز دارد. به همین علت، نحوه طرح شکایت، شیوه استدلال و نوع دفاع حقوقی در این پرونده‌ ها اهمیت بسیار زیادی دارد.

عنوان خواسته جهت طرح شکایت از تصمیم گمرک در دیوان عدالت اداری چه باید باشد؟

با توجه به اینکه نوع تصمیم مورد اعتراض چه می باشد، عنوان خواسته متفاوت است.

1. در فرضی که پرونده به کمیسیون های گمرکی ارجاع و منتج به صدور رای قطعی شده است، طرح خواسته : ابطال رای شماره … مورخ … صادره از کمیسیون بدوی / تجدیدنظر گمرکی و صدور دستور موقت مبنی بر توقف عملیات اجرایی موضوع متنازع فیه ضرورت دارد.
2. در فرضی که به یک دستورالعمل یا بخشنامه صادره از سوی گمرک محل اعتراض است، ابطال مصوبه مورد اعتراض با ذکر جهت مخالفت با قانون و صدور دستور موقت جهت توقف اجرای آن می بایست مورد خواسته واقع شود.

دلایل شکایت از تصمیمات گمرک در دیوان عدالت اداری چیست؟

مهم ترین دلایل طرح شکایت از تصمیمات گمرک عبارتند از :

1. مغایرت تصمیم گمرک با قانون

یکی از رایج ترین دلایل شکایت این است، که تصمیم گمرک برخلاف مقررات امور گمرکی، آیین نامه ها یا مقررات تجارت خارجی صادر شده باشد. برای مثال، اعمال تعرفه برخلاف مقررات، مطالبه حقوق ورودی بدون مبنای قانونی یا استناد به بخشنامه غیرقانونی.

2. عدم رعایت تشریفات قانونی

در بسیاری از پرونده ها، مشکل اصلی نه اصل تصمیم، بلکه نحوه رسیدگی است. برای نمونه : عدم ابلاغ صحیح، محروم کردن صاحب کالا از حق دفاع، بی توجهی به اسناد ارائه شده یا عدم استدلال کافی در رای از جمله ایرادات شکلی مهم محسوب می شوند.

3. سوء استفاده از اختیار اداری

گاهی گمرک در چارچوب اختیارات خود عمل می کند، اما از این اختیارات به صورت نادرست یا سلیقه ای استفاده می شود. در چنین شرایطی نیز امکان طرح شکایت وجود دارد، زیرا تصمیمات اداری باید منطقی، مستدل، متناسب و مبتنی بر قانون باشند.

نحوه رسیدگی دیوان عدالت اداری نسبت به شکایت از تصمیم گمرک به چه صورت است؟

1. پس از تقدیم دادخواست و ثبت آن بر اساس ماده 29 قانون دیوان عدالت اداری، رونوشت دادخواست به گمرک و سایر خواندگان احتمالی ابلاغ می شود. دستگاه دولتی مکلف است، ظرف مدت 30 روز پاسخ مکتوب خود را ارسال نماید. رسیدگی در دیوان عدالت اداری غیرحضوری است و بر اساس تبادل لوایح انجام می شود، مگر اینکه شعبه دیوان ضرورت اخذ توضیح را لازم بداند.
2. یکی از مهم‌ ترین سوء برداشت‌ ها در پرونده‌ های گمرکی این است که برخی تصور می‌کنند، دیوان عدالت اداری مانند یک مرجع کارشناسی دوباره تمام اختلاف را از ابتدا بررسی می‌کند؛ دیوان عدالت اداری بررسی می‌کند که :

• آیا گمرک در چارچوب قانون تصمیم گرفته است؟
• آیا رأی کمیسیون‌های گمرکی مستند و مستدل بوده؟
• آیا حقوق دفاعی صاحب کالا رعایت شده؟
• آیا تصمیم صادره مبتنی بر بخشنامه یا مقرره قانونی معتبر بوده؟
• آیا مرجع رسیدگی از حدود اختیارات خود خارج شده است؟

در واقع، تمرکز شعب دیوان بیشتر بر «کنترل مشروعیت تصمیم اداری » است تا حل اختلاف تجاری. برای مثال، صرف اینکه صاحب کالا معتقد باشد ارزش تعیین‌ شده بالا است، لزوماً برای موفقیت کافی نیست؛ بلکه باید نشان دهد، ارزش‌گذاری برخلاف مقررات انجام شده و اصول کارشناسی رعایت نشده یا رأی صادره فاقد استدلال قانونی کافی است.

3. در صورتی که یکی از طرفین ( تاجر یا دستگاه دولتی ) بر حکم شعبه اعتراض داشته باشد، می تواند وفق مواد 65 و 66 قانون دیوان عدالت اداری با تقدیم دادخواست تجدیدنظر در مهلت مقرر ( 20 روز برای اشخاص مقیم داخل کشور و شش ماه برای اشخاص مقیم خارج از کشور ) نزد یکی از شعب تجدیدنظر اقامه دعوا نماید.

آیا امکان طرح شکایت مستقیم از تصمیم گمرک بدون مراجعه به کمیسیون های حل اختلافات گمرکی در دیوان عدالت اداری وجود دارد؟

رویه شعب دیوان عدالت اداری با استناد به ماده 144 قانون امور گمرکی و بند 2 ماده 10 قانون دیوان عدالت اداری از پذیرش مستقیم اعتراض به تصمیم گمرک بدون مراجعه به کمیسیون های حل اختلافات گمرکی امتناع می نمایند.