دعوای الزام به استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار یکی از مهم ترین دعاوی پیمانکاری است که معمولاً پس از اتمام پروژه، تحویل کار و پایان دوره تضمین مطرح می شود. هرچند کارفرما حق دارد، در صورت وجود خسارت واقعی از تضمین های قراردادی استفاده کند، اما نگهداری یا ضبط ضمانت نامه بانکی بدون وجود دلیل قانونی و قراردادی، قابل اعتراض و پیگیری قضایی است.
شرایط استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار پیمانکار پس از اتمام پروژه | شرایط آزادسازی ضمانت نامه حسن انجام کار پیمانکار پس از اتمام پروژه
یکی از مهم ترین اختلافات میان پیمانکار و کارفرما مربوط به زمان آزادسازی ضمانت نامه پیمانکار است. در اغلب قراردادهای پیمانکاری، به ویژه قراردادهای تابع شرایط عمومی پیمان، آزادسازی ضمانت نامه بانکی یا استرداد سپرده حسن انجام کار منوط به تحقق شرایط زیر است :
- انجام کامل عملیات موضوع پیمان
- تحویل موقت پروژه
- رفع نواقص احتمالی
- پایان دوره تضمین
- تحویل قطعی پروژه
- تسویه حساب نهایی
پس از تحقق این شرایط، کارفرما مکلف به آزادسازی ضمانت نامه حسن انجام کار خواهد بود.
نکته کاربردی:
بسیاری از پیمانکاران تصور میکنند، ضمانت نامه حسن انجام کار و سپرده حسن انجام کار یک مفهوم واحد هستند، در حالی که از نظر حقوقی و اجرایی تفاوت هایی میان این دو وجود دارد. در برخی قراردادها، کارفرما از پیمانکار ضمانت نامه بانکی حسن انجام کار دریافت میکند و در برخی دیگر، درصدی از مطالبات پیمانکار را به عنوان سپرده حسن انجام کار نزد خود نگه می دارد.
در هر دو حالت، پس از انجام تعهدات قراردادی، پیمانکار حق درخواست استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار یا استرداد سپرده حسن انجام کار را خواهد داشت.
شرایط طرح دعوای الزام به استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار در قراردادهای پیمانکاری
برای موفقیت در دعوای استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار، پیمانکار باید بتواند اثبات کند :
تعهدات قراردادی انجام شده است.
مهم ترین رکن دعوا اثبات اجرای تعهدات پیمانکار است. این موضوع معمولاً از طریق صورتجلسات تحویل موقت، صورتجلسات تحویل قطعی،گواهی اتمام کار، مکاتبات پروژه،گزارش های دستگاه نظارت اثبات می شود.
دوره تضمین پایان یافته است.
در بسیاری از قراردادها، آزادسازی ضمانت نامه منوط به پایان دوره تضمین است. بنابراین اگر هنوز دوره تضمین پایان نیافته باشد، دعوا ممکن است با ایراد مواجه شود.
خسارت قطعی اثبات نشده باشد.
اگر کارفرما مدعی خسارت باشد، باید منشأ خسارت را اثبات کند، میزان خسارت را مشخص نماید و رابطه خسارت با پیمانکار را احراز کند. صرف ادعا مانع استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار نیست.
دعوای الزام به استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار چه زمانی قابل طرح است؟
دعوای استرداد ضمانت نامه پیمانکاری زمانی مطرح می شود که پروژه خاتمه یافته باشد، شرایط آزادسازی ضمانت نامه فراهم شده باشد،کارفرما از استرداد تضمین خودداری کند، در این شرایط پیمانکار می تواند دعوای الزام به آزادسازی ضمانت نامه را مطرح نماید.
عنوان خواسته در دعوای الزام به آزادسازی ضمانت نامه حسن انجام کار در قراردادهای پیمانکاری چیست؟
انتخاب عنوان خواسته صحیح، نقش مهمی در موفقیت دعوا دارد. برخی از مهم ترین عناوین خواسته عبارت اند از:
- الزام به استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار
- الزام به آزاد سازی ضمانت نامه بانکی
- الزام به استرداد سپرده حسن انجام کار
- مطالبه وجه ضمانت نامه ضبط شده
- مطالبه خسارت ناشی از عدم آزادسازی ضمانت نامه
- مطالبه خسارت ناشی از ضبط ضمانت نامه پیمانکار
نکته کاربردی :
گاهی اختلاف صرفاً درباره آزادسازی ضمانت نامه نیست، بلکه کارفرما پیش از رسیدگی قضایی اقدام به وصول ضمانت نامه بانکی میکند.
در این حالت، موضوع دعوا از الزام به آزادسازی ضمانت نامه بانکی فراتر رفته و به مطالبه وجه ضمانت نامه ضبط شده تبدیل می شود. در چنین شرایطی پیمانکار می تواند استرداد اصل مبلغ ضمانت نامه، مطالبه خسارت ناشی از ضبط ضمانت نامه، مطالبه خسارت تأخیر در پرداخت را درخواست کند.
مرجع رسیدگی به دعوای الزام به استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار در قراردادهای پیمانکاری
مرجع رسیدگی به دعوای الزام به استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار بسته به مفاد قرارداد متفاوت است. در قراردادهای فاقد شرط داوری، دادگاه عمومی حقوقی صالح به رسیدگی خواهد بود.
اما در بسیاری از قراردادهای عمرانی و پیمانکاری بزرگ، اختلاف مربوط به آزادسازی ضمانت نامه پیمانکار در مرجع داوری رسیدگی می شود.
نحوه اجرای حکم استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار
اگر دادگاه حکم به استرداد ضمانت نامه صادر کند، دو حالت می تواند حادث شود :
حالت اول : ضمانت نامه هنوز وصول نشده است.
در این صورت کارفرما مکلف به آزادسازی ضمانت نامه بانکی خواهد بود.
حالت دوم : ضمانت نامه قبلاً وصول شده است.
در این وضعیت کارفرما باید اصل مبلغ ضمانت نامه، خسارات مقرر در حکم را پرداخت کند. در صورت استنکاف نیز اجرای احکام می تواند حساب های بانکی و سایر اموال متعلق به محکوم علیه که در تصرف یا در اختیار شخص ثالث است را توقیف نماید.
دادگاه چگونه به دعوای الزام به استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار رسیدگی میکند؟
در جلسه دادرسی اظهارات طرفین استماع و اسناد و مدارک بررسی می گردد. از مهم ترین ویژگی های این دعوا، نقش گسترده کارشناسی است. دادگاه ها معمولاً بررسی میکنند که :
- آیا پروژه تحویل شده است؟
- آیا دوره تضمین پایان یافته است؟
- آیا خسارت اثبات شده وجود دارد؟
- آیا کارفرما حق نگهداری ضمانت نامه را دارد؟
در بسیاری از پرونده ها، کارشناس رسمی دادگستری در رشته راه و ساختمان یا رشته مرتبط تعیین می شود تا وضعیت اجرای پیمان را بررسی کند، که غالبا نظریه صادره مسیر ذهنی دادگاه جهت صدور رای را مشخص می نماید.
نقش کارشناسی در دعوای الزام به استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار
دراغلب پرونده های مربوط به استرداد ضمانت نامه پیمانکاری، دادگاه به جهت فنی و تخصصی بودن موضوع را بدون جلب نظر کارشناس تصمیمگیری نمیکند. کارشناس معمولاً وضعیت اجرای پروژه، تحقق تحویل موقت، تحقق تحویل قطعی، وجود یا عدم وجود خسارت، استحقاق پیمانکار برای آزادسازی ضمانت نامه را بررسی می کند. و مسیر ذهنی دادگاه را هموار می کند.
آیا اختلاف در صورت وضعیت قطعی مانع استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار می شود؟
یکی از دفاعیات رایج کارفرمایان این است که تا تعیین تکلیف صورت وضعیت قطعی، آزادسازی ضمانت نامه پیمانکار ممکن نیست. اما در بسیاری از پرونده ها، دادگاهها میان اختلاف مالی وحق نگهداری ضمانت نامه تفکیک قائل می شوند. به همین دلیل، صرف اختلاف در صورت وضعیت قطعی لزوماً مانع استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار نخواهد بود.
آیا استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار بدون تحویل قطعی امکان پذیر است؟
این یکی از پرتکرارترین سؤالات کاربران است، پاسخ به شرایط قرارداد بستگی دارد. در بسیاری از پرونده ها مشاهده می شود که پروژه عملاً خاتمه یافته است.کارفرما از منافع پروژه استفاده میکند. اما تشریفات تحویل قطعی انجام نشده است. در چنین شرایطی دادگاه صرفاً به ظاهر اسناد توجه نمیکند و وضعیت واقعی اجرای پروژه را نیز بررسی می نماید. به همین دلیل، در برخی پرونده ها حتی قبل از تنظیم صورتجلسه تحویل قطعی نیز حکم به آزادسازی ضمانت نامه پیمانکار صادر شده است.
آیا کارفرما می تواند به بهانه جریمه تأخیر، ضمانت نامه حسن انجام کار را آزاد نکند؟
بسیاری از کارفرمایان تصور میکنند، صرف درج شرط جریمه تأخیر در قرارداد برای نگهداری ضمانت نامه کافی است. در حالی که در رویه دادگاهها، ابتدا باید مسئولیت پیمانکار در تأخیر احراز و سپس میزان خسارت مشخص شود و در نهایت رابطه بین خسارت و ضمانت نامه بررسی گردد. بنابراین صرف ادعای جریمه تأخیر، مانع استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار نخواهد بود.
توضیح که، گاهی کارفرما عملاً پروژه را تحویل میگیرد، از آن بهره برداری میکند و حتی منافع اقتصادی آن را دریافت میکند، اما از تنظیم صورتجلسه تحویل قطعی خودداری میکند .در چنین شرایطی، دادگاه صرفاً به نبود یک صورتجلسه رسمی توجه نمیکند، بلکه واقعیت اجرایی پروژه را نیز بررسی می نماید. پیمانکار می تواند با استناد به بهره برداری کارفرما از پروژه، مکاتبات، گزارش های نظارت، صورتجلسات موجود، نظریه کارشناسی اثبات کند، که شرایط تحویل قطعی عملاً محقق شده و کارفرما نمی تواند با خودداری از تنظیم صورتجلسه، استرداد ضمانت نامه را به تعویق بیندازد.
اگر ضمانت نامه بانکی وصول شده باشد چه باید کرد؟
در بسیاری از پروژه ها، اختلاف از مرحله آزادسازی ضمانت نامه عبور کرده و کارفرما اقدام به وصول ضمانت نامه بانکی نموده است. در این حالت موضوع دعوا از (( الزام به آزادسازی ضمانت نامه )) به (( مطالبه وجه ضمانت نامه ضبط شد )) تغییر پیدا میکند. در چنین شرایطی پیمانکار می تواند استرداد مبلغ ضمانت نامه، خسارت ناشی از ضبط ضمانت نامه، خسارت تأخیر تأدیه و در برخی موارد ابطال اقدامات کارفرما از جمله ابطال فسخ پیمان و الزام به خاتمه پیمان را مطالبه نماید.
آیا طرح دعوای خسارت از سوی کارفرما مانع استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار می شود؟
صرف طرح دعوا کافی نیست، بلکه کارفرما باید بتواند وجود خسارت و میزان آن را اثبات کند.
آیا ضبط ضمانت نامه حسن انجام کار به معنای اثبات تخلف پیمانکار است؟
خیر. ضبط ضمانت نامه صرفاً یک اقدام قراردادی است و لزوماً به معنای اثبات مسئولیت پیمانکار نیست. در بسیاری از پرونده ها، پس از رسیدگی قضایی، کارفرما محکوم به استرداد وجوه ناشی از ضبط ضمانت نامه شده است.
آیا کارفرما میتواند بابت جریمه تأخیر کل ضمانت نامه حسن انجام کار را ضبط کند؟
در عمل برخی کارفرمایان چنین اقدامی انجام می دهند، اما این امر به معنای قانونی بودن آن نیست، چرا که اصل تناسب میان خسارت و تضمین اقتضا میکند که کارفرما فقط در حدود خسارت واقعی و قابل اثبات از تضمین استفاده کند. اگر میزان جریمه تأخیر یا خسارت ادعایی کمتر از مبلغ ضمانت نامه باشد، نگهداری تمام مبلغ ضمانت نامه می تواند محل ایراد و اعتراض قرار گیرد.
به همین دلیل، یکی از مهم ترین موضوعات در دعاوی استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار، بررسی تناسب میان خسارت واقعی و مبلغ ضبط شده است، موضوعی که معمولاً از طریق کارشناسی فنی و مالی تعیین می شود.
آیا کارفرما می تواند بدون رأی دادگاه ضمانت نامه حسن انجام کار را ضبط کند؟
از لحاظ عملی و بانکی، در بسیاری از ضمانت نامه های بانکی، کارفرما می تواند بدون اخذ رأی دادگاه و صرفاً با ارائه درخواست به بانک، نسبت به وصول ضمانت نامه اقدام کند. اما این موضوع به معنای قانونی بودن اقدام کارفرما در همه موارد نیست. باید میان (( حق وصول ضمانت نامه )) و (( استحقاق نگهداری وجوه حاصل از آن ))» تفاوت قائل شد. ممکن است، کارفرما بتواند ضمانت نامه را وصول کند، اما بعداً در دادگاه یا داوری نتواند تخلف پیمانکار یا میزان خسارت ادعایی خود را اثبات نماید.
در چنین شرایطی، پیمانکار می تواند دعوای مطالبه وجه ضمانت نامه ضبط شده و خسارات ناشی از آن را مطرح کند. به همین دلیل، ضبط ضمانت نامه پایان اختلاف نیست و در بسیاری از موارد آغاز یک دعوای حقوقی جدید میان پیمانکار و کارفرما محسوب می شود.
آیا اختلاف در صورت وضعیت قطعی مانع استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار است؟
خیر؛ دست کم نه در همه موارد. یکی از اشتباهات رایج کارفرمایان این است که هرگونه اختلاف مالی را مستمسکی برای خودداری از آزادسازی ضمانت نامه تلقی میکنند. در حالی که هدف از ضمانت نامه حسن انجام کار، تضمین اجرای صحیح تعهدات پیمانکار است، نه تضمین هر نوع اختلاف مالی احتمالی میان طرفین.
اگر پروژه اجرا شده، تحویل شده و دوره تضمین نیز سپری شده باشد، کارفرما باید اثبات کند که نگهداری ضمانت نامه ارتباط مستقیم با تعهدات تضمین شده پیمانکار دارد. صرف وجود اختلاف بر سر صورت وضعیت قطعی، تعدیل یا سایر مطالبات مالی، لزوماً مجوز ادامه نگهداری ضمانت نامه نیست.
نقش تهاتر مطالبات در دعوای استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار
یکی از دفاعیات متداول کارفرمایان، استناد به تهاتر مطالبات با پیمانکار است.کارفرما ادعا میکند بابت جریمه تأخیر طلبکار است، بابت خسارات قراردادی طلبکار است و بابت هزینه تکمیل پروژه طلبکار است و به همین دلیل از استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار خودداری میکند.
اما نکته مهم این است، که صرف ادعای طلب برای نگهداری ضمانت نامه کافی نیست و کارفرما باید وجود و میزان طلب خود را اثبات کند.
آیا استرداد سپرده حسن انجام کار با استرداد ضمانت نامه بانکی تفاوت دارد؟
از نظر هدف حقوقی، هر دو نقش تضمینی دارند، اما از نظر ماهیت و نحوه مطالبه متفاوت هستند. ضمانت نامه بانکی تعهد مستقلی است که بانک در برابر کارفرما بر عهده میگیرد، در حالی که سپرده حسن انجام کار معمولاً بخشی از مطالبات پیمانکار است که نزد کارفرما باقی می ماند.
به همین دلیل، در دعوای استرداد سپرده حسن انجام کار، موضوع اصلی مطالبه وجه است، اما در دعوای استرداد ضمانت نامه بانکی، موضوع ممکن است، آزادسازی اصل ضمانت نامه یا مطالبه وجه وصول شده باشد.
آیا کارفرما میتواند از آزادسازی ضمانت نامه حسن انجام کار خودداری کند؟
یکی از پرتکرارترین سوالات در دعاوی پیمانکاری این است که آیا کارفرما می تواند از آزادسازی ضمانت نامه پیمانکار امتناع کند؟ در عمل برخی کارفرمایان به استناد اختلاف در صورت وضعیت قطعی، ادعای خسارت، جریمه تأخیر پیمانکاری یا اختلافات مالی از استرداد ضمانت نامه حسن انجام کار خودداری میکنند.
اما رویه قضایی نشان می دهد ،که صرف وجود اختلاف مالی، مجوز قانونی برای نگهداری نامحدود ضمانت نامه بانکی نیست.
