شکایت از جهاد کشاورزی بابت تخریب بنا و قلع و قمع

شکایت از جهاد کشاورزی بابت تخریب بنا و قلع و قمع زمانی قابل طرح است که اقدام انجام شده خارج از حدود اختیارات قانونی، بدون رعایت تشریفات مقرر یا فراتر از مفاد رای و حکم لازم الاجرا باشد. مطابق ماده 10 قانون حفظ کاربری اراضی زراعی و باغ ها، ماموران جهاد کشاورزی در مواجهه با تغییر کاربری غیرمجاز وظایف مشخصی دارند و اقدامات آنان باید در حدود اختیارات قانونی انجام شود.

چنانچه تخریب ناشی از تصمیم یا اقدام اداری جهاد کشاورزی باشد، حسب مورد می توان در دیوان عدالت اداری نسبت به اقدام مورد اعتراض طرح شکایت کرد. اگر اقدام ماموران جهاد کشاورزی واجد وصف کیفری، از جمله تخریب غیرمجاز یا تجاوز از حدود قانونی باشد، طرح شکایت کیفری در دادسرا نیز حسب مورد قابل بررسی است. همچنین اگر تخریب در اجرای حکم قطعی دادگاه انجام شده باشد، اعتراض به اصل حکم یا نحوه اجرای آن باید از طریق مرجع قضایی صادرکننده حکم و مقررات اجرای احکام پیگیری شود. بنابراین، تشخیص مرجع صالح، مستقیما به مبنای تخریب، مستند اقدام جهاد کشاورزی و نحوه انجام عملیات بستگی دارد.

شرایط لازم برای شکایت از جهاد کشاورزی بابت تخریب بنا و قلع و قمع چیست؟

برای طرح موثر شکایت از جهاد کشاورزی بابت تخریب بنا و قلع و قمع، صرف ادعای تخریب کافی نیست؛ بلکه باید وضعیت حقوقی ملک و بنا، مستند اقدام جهاد کشاورزی و نحوه انجام عملیات به دقت بررسی شود. در درجه نخست، باید مالکیت یا حق قانونی شاکی نسبت به ملک و مستحدثات مورد تخریب احراز و مدارک مربوط به احداث بنا، مجوزهای اخذ شده، وضعیت کاربری زمین و سوابق موجود در جهاد کشاورزی بررسی شود. همچنین چنانچه پیش از تخریب، اخطار، تصمیم، رای کمیسیون یا حکم قضایی صادر شده باشد، مفاد و حدود آن باید دقیقا با اقدام انجام شده تطبیق داده شود.

به موجب تجربه عملی، در مواردی که قلع و قمع جهاد کشاورزی در اجرای رای یا حکم انجام شده است، بررسی اینکه مستحدثات تخریب شده دقیقا همان موارد مندرج در رای یا حکم بوده یا عملیات از حدود آن تجاوز کرده، اهمیت اساسی دارد. از این رو، سند مالکیت، مدارک و مجوزهای بنا، رای یا تصمیم جهاد کشاورزی، دادنامه و حکم احتمالی دادگاه، گزارش و صورتجلسه تخریب، عکس و فیلم و سایر مستندات مربوط به وضعیت ملک، از مهم ترین مدارکی هستند که در ارزیابی امکان طرح و موفقیت شکایت علیه جهاد کشاورزی باید مورد بررسی قرار گیرند.

مهلت شکایت از جهاد کشاورزی بابت تخریب بنا و قلع و قمع چقدر است؟

مهلت شکایت از جهاد کشاورزی بابت تخریب بنا و قلع و قمع، به ماهیت اقدام مورد اعتراض و مرجع صالح برای رسیدگی بستگی دارد. چنانچه اعتراض متوجه تصمیم یا اقدام جهاد کشاورزی یا ماموران آن باشد و موضوع در صلاحیت دیوان عدالت اداری قرار گیرد، مطابق تبصره 3 ماده 16 قانون دیوان عدالت اداری اصلاحی 1402، اشخاص مقیم داخل کشور شش ماه و اشخاص مقیم خارج از کشور یک سال از تاریخ ابلاغ تصمیم یا اقدام مورد اعتراض برای طرح شکایت مهلت دارند.

برای مثال، اگر جهاد کشاورزی در تاریخ 1 فروردین 1405 تصمیمی را به مالک ابلاغ کند و مالک مدعی باشد، اقدام انجام شده برخلاف قانون بوده است، در فرض شمول مهلت مقرر در قانون دیوان عدالت اداری، اصل بر این است که، باید ظرف شش ماه از تاریخ ابلاغ، شکایت خود را در دیوان عدالت اداری مطرح کند.

اما اگر تخریب بنا در اجرای حکم قطعی دادگاه انجام شده باشد، مهلت مقرر برای شکایت در دیوان عدالت اداری ملاک عمل نخواهد بود و باید حسب مورد از طرق و مواعد قانونی مربوط به اعتراض به رای یا عملیات اجرایی استفاده شود. برای نمونه، اگر دادگاه کیفری حکم قطعی قلع و قمع یک بنای مشخص را صادر کرده و جهاد کشاورزی در مقام اجرای حکم اقدام کرده باشد، اعتراض به نحوه اجرای حکم باید از مسیر قانونی مربوط به همان پرونده قضایی پیگیری شود، نه اینکه صرفا با عنوان «شکایت از جهاد کشاورزی» در دیوان عدالت اداری مطرح شود.

همچنین اگر اقدام ماموران جهاد کشاورزی واجد وصف کیفری باشد، موضوع از حیث مهلت تعقیب، تابع مقررات کیفری مربوط خواهد بود. بنابراین، در پرونده های تخریب بنا، قبل از محاسبه مهلت باید مشخص شود، اعتراض متوجه اقدام اداری جهاد کشاورزی، اجرای حکم قضایی یا رفتار احتمالا مجرمانه ماموران است؛ زیرا هر یک مسیر و مهلت قانونی متفاوتی دارد.

مدارک لازم برای شکایت از جهاد کشاورزی بابت تخریب بنا و قلع و قمع چیست؟

برای طرح شکایت از جهاد کشاورزی بابت تخریب بنا و قلع و قمع، مدارک باید به نحوی ارائه شود که هم مالکیت یا حق قانونی شاکی نسبت به ملک و بنا را اثبات کند و هم نحوه و مبنای اقدام جهاد کشاورزی را روشن سازد. مهم ترین مدارک شامل سند مالکیت، مدارک مربوط به سابقه تصرف، پروانه ساختمانی و سایر مجوزهای احداث بنا، مجوز تغییر کاربری در صورت وجود، اخطارها و مکاتبات جهاد کشاورزی، رای کمیسیون مربوط، گزارش ماموران و صورتجلسه تخریب یا قلع و قمع، و در صورت وجود، دادنامه و حکم قطعی دادگاه است.

برای مثال، اگر جهاد کشاورزی دیوارکشی و بنای احداث شده در یک قطعه زمین را تخریب کرده باشد، مالک می تواند سند مالکیت، پروانه یا مجوزهای موجود، تصاویر بنا پیش از تخریب، اخطار جهاد کشاورزی و صورتجلسه عملیات تخریب را ضمیمه شکایت کند. چنانچه جهاد کشاورزی مدعی باشد عملیات بر اساس حکم دادگاه انجام شده است، ارائه تصویر کامل دادنامه و اجراییه نیز ضروری است تا مشخص شود آیا مستحدثات تخریب شده دقیقا همان مواردی بوده اند که در حکم قلع و قمع شده اند یا عملیات از حدود حکم فراتر رفته است.

همچنین عکس و فیلم قبل و هنگام تخریب، نظریه کارشناسی، نقشه و مدارک ثبتی و هرگونه مکاتبه با جهاد کشاورزی می تواند در اثبات وضعیت بنا و نحوه انجام عملیات موثر باشد. در عمل، هر مدرکی که بتواند سه موضوع «وضعیت قانونی ملک و بنا»، «مبنای اقدام جهاد کشاورزی» و «حدود و نحوه تخریب» را روشن کند، در ارزیابی و اثبات ادعا اهمیت خواهد داشت.

نحوه طرح شکایت از جهاد کشاورزی بابت تخریب بنا و قلع و قمع چگونه است؟

نحوه طرح شکایت از جهاد کشاورزی بابت تخریب بنا و قلع و قمع، به این بستگی دارد که اقدام مورد اعتراض، تصمیم اداری جهاد کشاورزی باشد، رفتار ماموران واجد وصف کیفری باشد یا تخریب در اجرای حکم قطعی دادگاه انجام شده باشد. بنابراین، نمی توان برای تمام پرونده ها یک دادخواست یا یک مرجع واحد در نظر گرفت و ابتدا باید منشأ و مستند اقدام جهاد کشاورزی مشخص شود.

1. در فرض نخست، چنانچه تخریب یا قلع و قمع ناشی از تصمیم یا اقدام جهاد کشاورزی و ماموران آن باشد و ادعا شود اقدام انجام شده برخلاف قانون یا خارج از حدود اختیارات قانونی بوده است، حسب مورد می توان در دیوان عدالت اداری طرح شکایت کرد. ماده 10 قانون دیوان عدالت اداری اصلاحی 1402، رسیدگی به شکایت از تصمیمات و اقدامات واحدهای دولتی و ماموران آنها را در حدود مقرر در صلاحیت دیوان قرار داده است. برای مثال، اگر جهاد کشاورزی بدون رعایت تشریفات قانونی و بدون وجود حکم قضایی، اقدام به تخریب مستحدثات ملکی کند و مالک مدعی باشد این اقدام خارج از حدود اختیار قانونی انجام شده است، می تواند با ارائه مدارک مالکیت، مستندات بنا، گزارش و صورتجلسه تخریب و سایر مدارک مربوط، نسبت به اقدام مورد اعتراض در دیوان عدالت اداری طرح شکایت کند.
2. در فرض دوم، اگر اقدام ماموران جهاد کشاورزی علاوه بر نقض مقررات اداری، واجد وصف کیفری نیز باشد، موضوع از طریق دادسرا قابل پیگیری است. در این حالت، شاکی باید رفتار مورد ادعا، شخص یا اشخاص مسئول، زمان و نحوه وقوع تخریب و دلایل خود را در شکواییه بیان کند. برای مثال، اگر مامور یا مامورانی بدون مجوز قانونی و خارج از حدود وظایف خود اقدام به تخریب بخشی از ملک یا مستحدثات متعلق به شخص کنند، مالک می تواند با ارائه سند مالکیت، تصاویر و فیلم تخریب، شهادت شهود، گزارش کارشناسی و سایر ادله موجود، حسب مورد شکایت کیفری خود را در دادسرا مطرح کند. البته عنوان کیفری دقیق رفتار، پس از بررسی شرایط پرونده و احراز ارکان قانونی آن تعیین می شود.
3. در فرض سوم، چنانچه جهاد کشاورزی در اجرای حکم قطعی دادگاه اقدام به قلع و قمع کرده باشد، مسیر اعتراض متفاوت خواهد بود. اگر اعتراض متوجه اصل حکم باشد، باید از طرق قانونی اعتراض به همان رای استفاده شود و اگر حکم قطعی شده باشد، امکان اعتراض به اصل آن تنها در موارد و طرق فوق العاده پیش بینی شده در قانون وجود دارد.

برای مثال، اگر دادگاه کیفری حکم قطعی به قلع و قمع یک بنای مشخص صادر کرده و جهاد کشاورزی همان بنا را مطابق حکم تخریب کرده باشد، صرف اعتراض مالک به عملیات تخریب، موجب ایجاد صلاحیت دیوان عدالت اداری برای نقض حکم دادگاه نخواهد شد.

4. در فرض چهارم، اگر اصل حکم مورد اعتراض نباشد اما جهاد کشاورزی یا عوامل اجرای حکم، فراتر از مفاد دادنامه اقدام کرده باشند، موضوع باید از طریق مرجع قضایی صادرکننده حکم و سازوکارهای قانونی مربوط به اجرای احکام پیگیری شود. برای مثال، اگر دادگاه صرفا قلع و قمع یک اتاق یا مستحدثه مشخص را مقرر کرده باشد اما در زمان اجرا، تمام ساختمان تخریب شود، مالک می تواند با استناد به متن دادنامه، صورتجلسه اجرای حکم، تصاویر و فیلم عملیات و عنداللزوم نظریه کارشناسی، نسبت به تجاوز از حدود حکم و نحوه اجرای آن اعتراض کند.
5. در فرض پنجم، چنانچه پیش از تخریب، تصمیم یا رای کمیسیون موضوع تبصره 1 ماده 1 قانون حفظ کاربری اراضی زراعی و باغ ها صادر شده باشد، باید خود رای کمیسیون و آثار حقوقی آن نیز بررسی شود. اگر اعتراض متوجه همان تصمیم باشد، مسیر اعتراض باید متناسب با ماهیت تصمیم و مقررات حاکم بر آن تعیین شود و نمی توان صرفا با اعتراض به عملیات بعدی قلع و قمع، ایرادات مربوط به رای مقدماتی را نادیده گرفت.
6. در تمام این فروض، چنانچه هنوز عملیات تخریب انجام نشده و خطر قلع و قمع فوری وجود داشته باشد، حسب مورد می توان همزمان با شکایت اصلی، تقاضای دستور موقت نیز مطرح کرد. برای مثال، اگر جهاد کشاورزی اخطار کرده باشد که بنا در روزهای آینده تخریب خواهد شد و مالک مدعی غیرقانونی بودن اقدام باشد، طرح فوری شکایت و درخواست دستور موقت می تواند برای جلوگیری از ورود خسارت تا تعیین تکلیف موضوع مورد استفاده قرار گیرد.
7. بنابراین، در طرح شکایت از جهاد کشاورزی بابت تخریب بنا و قلع و قمع، نخست باید مشخص شود، اقدام مورد اعتراض «تصمیم یا اقدام اداری جهاد کشاورزی»، «رفتار واجد وصف کیفری ماموران»، «اجرای صحیح حکم دادگاه» یا «تجاوز از حدود حکم در زمان اجرا» بوده است؛ زیرا در هر یک از این فروض، مرجع رسیدگی، عنوان خواسته یا شکایت و نحوه پیگیری متفاوت خواهد بود.

آیا می توان از جهاد کشاورزی بابت تخریب و قلع و قمع بنا خسارت مطالبه کرد؟

بله، در صورتی که تخریب یا قلع و قمع بنا در نتیجه اقدام غیرقانونی یا تقصیر جهاد کشاورزی یا ماموران آن انجام شده و ورود خسارت و رابطه سببیت میان اقدام انجام شده و زیان وارده قابل اثبات باشد، مطالبه خسارت حسب مورد امکان پذیر است. مبنای این مسئولیت را باید با توجه به نحوه وقوع تخریب و شخص یا دستگاه مسئول، از جمله مقررات قانون مسئولیت مدنی و قواعد مربوط به مسئولیت دستگاه های دولتی، تعیین کرد. بنابراین، صرف اینکه بنا تخریب شده باشد، به تنهایی برای محکومیت جهاد کشاورزی به پرداخت خسارت کافی نیست و غیرقانونی بودن اقدام و میزان زیان نیز باید اثبات شود.

برای مثال، اگر جهاد کشاورزی بدون وجود حکم یا مجوز قانونی و خارج از حدود اختیارات خود، اقدام به تخریب یک بنای متعلق به مالک کند و مالک بتواند با گزارش کارشناسی، تصاویر، صورتجلسه تخریب و سایر مدارک، هم غیرقانونی بودن اقدام و هم میزان خسارت وارد شده را اثبات کند، اصل امکان مطالبه خسارت قابل بررسی خواهد بود. در مقابل، اگر قلع و قمع بنا بر اساس حکم قطعی دادگاه و در حدود مفاد آن انجام شده باشد، صرف ورود خسارت به مالک، موجب مسئولیت جهاد کشاورزی نخواهد شد؛ زیرا باید مبنای قانونی مسئولیت شخص یا دستگاهی که موجب ورود زیان شده است مشخص شود.

همچنین اگر جهاد کشاورزی در اجرای حکم دادگاه، بیش از حدود مقرر در دادنامه اقدام کرده باشد، برای مثال حکم صرفا قلع و قمع یک مستحدثه را مقرر کرده ولی در مقام اجرا قسمت دیگری از ساختمان نیز تخریب شده باشد، خسارت ناشی از اقدام مازاد نیز حسب مورد قابل بررسی و مطالبه خواهد بود. در چنین فرضی، متن دادنامه، صورتجلسه اجرای حکم، گزارش تخریب و نظریه کارشناس برای تعیین حدود تخلف و میزان خسارت اهمیت اساسی خواهد داشت.

در نتیجه، مطالبه خسارت باید متناسب با مبنای مسئولیت و علیه شخص یا دستگاهی مطرح شود که از نظر قانونی مسئول جبران زیان شناخته می شود و بهتر است، خواسته خسارت پس از بررسی دقیق مبنای تخریب، حدود اختیار جهاد کشاورزی و مستندات موجود در پرونده تنظیم شود.

آیا جهاد کشاورزی می تواند بدون حکم دادگاه اقدام به تخریب و قلع و قمع بنا کند؟

اصل موضوع باید با تفکیک میان «توقف عملیات تغییر کاربری» و «قلع و قمع بنا» بررسی شود. مطابق ماده 10 قانون حفظ کاربری اراضی زراعی و باغ ها، ماموران جهاد کشاورزی در صورت مشاهده تغییر کاربری غیرمجاز، مکلف به جلوگیری از ادامه عملیات و اعلام موضوع به مراجع ذی صلاح هستند. اما این اختیار به معنای آن نیست که جهاد کشاورزی بتواند در هر شرایطی و بدون رعایت تشریفات قانونی، راسا اقدام به تخریب هر بنا یا مستحدثه ای کند.

در مواردی که تغییر کاربری غیرمجاز تحقق یافته و موضوع مشمول ضمانت اجرای مقرر در ماده 3 قانون حفظ کاربری اراضی زراعی و باغ ها باشد، قلع و قمع بنا نیز باید در چارچوب فرآیند قانونی و مرجع صالح انجام شود. بنابراین، اگر جهاد کشاورزی بدون وجود مستند قانونی لازم، اقدام به تخریب بنا کند، اصل قانونی بودن اقدام و حدود اختیار ماموران قابل اعتراض خواهد بود.

برای مثال، فرض کنید مالک در زمین خود بنایی احداث کرده و جهاد کشاورزی آن را تغییر کاربری غیرمجاز تشخیص دهد. صرف این تشخیص، به تنهایی مجوزی برای تخریب فوری بنا نیست و باید مشخص شود اقدام جهاد کشاورزی بر اساس کدام اختیار قانونی و با رعایت چه تشریفاتی انجام شده است. در صورتی که بدون رعایت فرآیند قانونی و بدون وجود حکم یا مجوز لازم، بنا تخریب شود، مالک می تواند حسب ماهیت اقدام، موضوع را از طریق دیوان عدالت اداری و در صورت وجود وصف کیفری، از طریق دادسرا پیگیری کند.

البته این موضوع با حالتی که قانون، اختیار اقدام مستقیم و فوری را در حدود مشخصی برای ماموران پیش بینی کرده است متفاوت است. همچنین اگر پیش از این، حکم قطعی دادگاه مبنی بر قلع و قمع بنا صادر شده باشد، جهاد کشاورزی می تواند در مقام اجرای حکم و در حدود مفاد آن اقدام کند و در این حالت، تخریب مستند به حکم قضایی خواهد بود. برای مثال، اگر دادگاه حکم قطعی به قلع و قمع یک بنای مشخص صادر کرده باشد و جهاد کشاورزی همان بنا را مطابق مفاد حکم تخریب کند، نمی توان صرفا به دلیل نبود دستور جداگانه از جهاد کشاورزی، عملیات را غیرقانونی تلقی کرد.

بنابراین، پاسخ به این پرسش وابسته به مبنای اقدام است؛ یعنی باید بررسی شود جهاد کشاورزی بر اساس اختیار مستقیم قانونی، تصمیم اداری یا حکم قطعی دادگاه اقدام کرده است. در هر مورد نیز باید حدود اختیار قانونی و انطباق عملیات انجام شده با مستند آن به دقت بررسی شود.

مسئول پرداخت خسارت ناشی از تخریب بنا توسط جهاد کشاورزی چه کسی است؟

مسئول پرداخت خسارت ناشی از تخریب بنا توسط جهاد کشاورزی، صرفا به دلیل انجام عملیات توسط ماموران جهاد کشاورزی، لزوما خود جهاد کشاورزی نیست؛ بلکه ابتدا باید مشخص شود تخریب به استناد چه تصمیم یا حکمی، توسط چه شخص یا نهادی و در چه حدودی انجام شده است. مطابق ماده 11 قانون مسئولیت مدنی، کارمندان دولت و شهرداری ها در صورتی که در انجام وظایف خود عمدا یا در نتیجه بی احتیاطی خسارتی به اشخاص وارد کنند، شخصا مسئول جبران خسارت خواهند بود؛ مگر اینکه خسارت مستند به عمل آنان نبوده یا به موجب قانون دیگری مسئولیت متوجه شخص یا دستگاه دیگری باشد. همچنین در مواردی که خسارت ناشی از نقص وسایل اداری باشد، جبران خسارت بر عهده اداره یا موسسه مربوط خواهد بود.

برای مثال، اگر مامور جهاد کشاورزی بدون رعایت مقررات و بر اثر تقصیر شخصی، بخشی از بنای متعلق به مالک را تخریب کند، مسئولیت شخص مامور نیز می تواند مطرح باشد؛ اما اگر خسارت ناشی از نقص یا ایراد در وسایل و امکانات اداری باشد، مسئولیت متوجه دستگاه مربوط خواهد بود. از سوی دیگر، اگر تخریب در اجرای حکم قطعی دادگاه و دقیقا در حدود مفاد حکم انجام شده باشد، صرف ورود خسارت به مالک، موجب مسئولیت جهاد کشاورزی نخواهد شد؛ زیرا اقدام انجام شده مستند به حکم قضایی بوده است.

در فرضی که جهاد کشاورزی در اجرای یک تصمیم یا رای اداری اقدام کرده اما در جریان اجرا از حدود قانونی یا مفاد تصمیم فراتر رفته باشد، مسئولیت جبران خسارت باید با توجه به شخص یا دستگاهی که اقدام زیان بار به او منتسب است تعیین شود. برای نمونه، اگر رای صرفا قلع و قمع یک مستحدثه مشخص را مقرر کرده باشد اما ماموران جهاد کشاورزی علاوه بر آن، قسمت دیگری از ساختمان را نیز تخریب کنند، خسارت ناشی از اقدام مازاد، حسب مورد قابل مطالبه و بررسی خواهد بود.

بنابراین، به موجب تجربه عملی، در دعوای مطالبه خسارت از جهاد کشاورزی، صرف عنوان «خسارت ناشی از تخریب توسط جهاد کشاورزی» برای تعیین خوانده کافی نیست و باید مبنای قانونی اقدام، حدود اختیار ماموران، وجود یا عدم وجود حکم قضایی، تقصیر یا تخلف و رابطه سببیت میان اقدام انجام شده و خسارت وارده بررسی شود.

چگونه از تخریب بنا و قلع و قمع توسط جهاد کشاورزی جلوگیری کنیم؟

چنانچه جهاد کشاورزی درصدد تخریب یا قلع و قمع بنا باشد، پیش از اجرای عملیات باید مبنای قانونی اقدام و مستند آن مشخص شود. این مستند ممکن است تصمیم یا اقدام جهاد کشاورزی، رای کمیسیون موضوع تبصره 2 ماده 10 قانون حفظ کاربری اراضی زراعی و باغ ها یا حکم قطعی مرجع قضایی باشد. در صورتی که اقدام جهاد کشاورزی یا رای کمیسیون مورد اعتراض باشد و شرایط قانونی طرح شکایت در دیوان عدالت اداری وجود داشته باشد، ذی نفع می تواند نسبت به تصمیم مورد اعتراض در دیوان طرح دعوا کرده و در صورت وجود فوریت و احتمال ورود خسارت غیرقابل جبران یا متعسرالجبران، همزمان درخواست دستور موقت برای جلوگیری از اجرای آن را مطرح کند.

برای مثال، اگر کمیسیون موضوع تبصره 2 ماده 10، رای یا تصمیمی صادر کرده باشد که مبنای اقدام بعدی جهاد کشاورزی برای قلع و قمع بنا قرار گیرد، مالک می تواند با بررسی قانونی بودن رای، رعایت تشریفات، صلاحیت مرجع صادرکننده و انطباق تصمیم با وضعیت واقعی ملک، نسبت به طرح اعتراض به رای کمیسیون تبصره 2 ماده 99 در دیوان عدالت اداری اقدام کند و در صورت وجود شرایط مقرر، توقف اجرای آن را نیز از طریق دستور موقت درخواست نماید. در این فرض، اعتراض به رای کمیسیون با اعتراض به عملیات اجرایی جهاد کشاورزی دو موضوع مرتبط اما متمایز هستند و باید هر یک بر اساس مستند قانونی خود مورد رسیدگی قرار گیرند.

همچنین اگر جهاد کشاورزی بدون آنکه اقدام خود را به رای کمیسیون یا حکم قضایی معتبر مستند کند، درصدد تخریب بنا باشد، مالک می تواند اصل اقدام اداری را حسب مورد در دیوان عدالت اداری مورد اعتراض قرار دهد و در صورت وجود شرایط دستور موقت، از اجرای آن تا تعیین تکلیف شکایت جلوگیری کند. برای مثال، اگر به مالک اخطار شود که بنا در چند روز آینده تخریب خواهد شد، ارائه اخطار، اسناد مالکیت، مدارک بنا و دلایل مربوط به غیرقانونی بودن اقدام می تواند برای طرح شکایت و درخواست دستور موقت مورد استفاده قرار گیرد.

اما اگر قلع و قمع مستند به حکم قطعی دادگاه باشد، موضوع متفاوت است و اعتراض باید از مسیر مرجع قضایی صادرکننده حکم و مقررات اجرای احکام پیگیری شود. بنابراین، برای جلوگیری از تخریب بنا، نخست باید مشخص شود مبنای اقدام جهاد کشاورزی «رای کمیسیون تبصره 2»، «اقدام اداری جهاد کشاورزی» یا «حکم قضایی» است؛ زیرا نحوه اعتراض و مرجع رسیدگی در هر یک از این فروض متفاوت خواهد بود.

اگر جهاد کشاورزی بنای دارای مجوز را تخریب کند، چه اقدامی می توان کرد؟

اگر جهاد کشاورزی بنای دارای مجوز را تخریب کند، موضوع از نظر حقوقی مهم تر می شود، زیرا باید مشخص شود مجوز صادرشده چه ماهیتی داشته، آیا همچنان معتبر بوده و جهاد کشاورزی با چه مستند قانونی اقدام به تخریب کرده است.

در این فرض، مالک می تواند حسب مورد نسبت به اقدام جهاد کشاورزی در دیوان عدالت اداری اعتراض کند و در صورت وجود شرایط قانونی، جبران خسارات وارده را نیز مطالبه نماید. اگر تخریب بدون مجوز قانونی یا خارج از حدود اختیار انجام شده باشد، موضوع می تواند از جهت مسئولیت مدنی دستگاه و ماموران نیز قابل بررسی باشد. همچنین چنانچه رفتار ماموران واجد وصف کیفری باشد، طرح شکایت در دادسرا نیز حسب مورد امکان پذیر است.

اگر تخریب توسط دهیاری، بخشداری یا سایر مراجع و با حضور جهاد کشاورزی انجام شده باشد، شکایت علیه چه مرجعی مطرح می شود؟

در این فرض، صرف حضور جهاد کشاورزی در محل تخریب، به معنای مسئول بودن این دستگاه نیست و مرجع طرف شکایت باید بر اساس «مرجع صادرکننده دستور» و «مرجع یا اشخاصی که عملیات تخریب را انجام داده اند» تعیین شود. بنابراین، ابتدا باید صورتجلسه تخریب، دستور یا مجوز عملیات و گزارش ماموران بررسی شود تا مشخص شود تصمیم از سوی کدام دستگاه صادر و عملیات توسط چه مرجعی اجرا شده است.

اگر دستور تخریب از سوی دهیاری صادر و عملیات نیز توسط عوامل دهیاری انجام شده باشد، اصل اعتراض باید متوجه همان تصمیم و اقدام دهیاری باشد. اگر بخشداری یا مقام اداری دیگری دستور یا اقدام مورد اعتراض را انجام داده باشد، همان مرجع باید حسب مورد طرف شکایت قرار گیرد. چنانچه جهاد کشاورزی صرفا گزارش دهنده یا ناظر بوده باشد، بدون دلیل کافی نمی توان صرف حضور ماموران جهاد کشاورزی را مبنای طرح شکایت علیه این دستگاه قرار داد.

برای مثال، اگر دهیاری با استناد به گزارش جهاد کشاورزی، دیوار یک ملک را تخریب کند، اما دستور تخریب توسط دهیاری صادر و عملیات نیز توسط نیروهای دهیاری انجام شده باشد، باید نقش هر دو دستگاه تفکیک شود. اگر اعتراض متوجه تصمیم و اقدام دهیاری باشد، شکایت اداری باید بر مبنای همان اقدام تنظیم شود و در صورت وجود دلایل کافی مبنی بر دخالت یا اقدام غیرقانونی جهاد کشاورزی، مسئولیت آن دستگاه نیز جداگانه بررسی شود.

از سوی دیگر، اگر تخریب توسط چند دستگاه به صورت مشترک انجام شده باشد، موضوع پیچیده تر است و باید نقش هر یک از مراجع در صدور دستور، اجرای عملیات و ورود خسارت مشخص شود. همچنین اگر رفتار اشخاص دخیل در تخریب واجد وصف کیفری باشد، شکایت کیفری در دادسرا حسب مورد علیه اشخاص یا مسئولان دخیل در عملیات و با توجه به ادله موجود مطرح می شود.

بنابراین، در این پرونده ها نباید صرفا به عنوان «شکایت از جهاد کشاورزی» اکتفا کرد، بلکه باید ابتدا مستندات عملیات تخریب بررسی و سپس مرجع صادرکننده دستور، مجری تخریب و نقش جهاد کشاورزی مشخص شود تا شکایت علیه مرجع یا اشخاص مسئول و با خواسته متناسب مطرح شود.

آیا در شکایت از جهاد کشاورزی بابت تخریب بنا می توان ابطال اقدام، احراز تخلف و مطالبه خسارت را همزمان درخواست کرد؟

بله، در صورتی که تخریب بنا ناشی از تصمیم یا اقدام جهاد کشاورزی در اجرای وظایف قانونی و اختصاصی آن باشد، حسب مورد می توان ابطال تصمیم یا اقدام مورد اعتراض، احراز وقوع تخلف علیه دستگاه دولتی و ماموران آنها و مطالبه خسارت ناشی از تخریب را در همان رسیدگی مطرح کرد. مطابق تبصره 1 ماده 10 قانون دیوان عدالت اداری اصلاحی 1402، هرگاه مطالبه خسارت ناشی از تخلف در اجرای وظایف قانونی و اختصاصی واحد دولتی یا ماموران آن باشد، شعبه دیوان ضمن رسیدگی به اصل مطالبه خسارت، وقوع تخلف را نیز احراز و نسبت به اصل خسارت و میزان آن اتخاذ تصمیم می کند.

با این حال، عنوان خواسته باید دقیقا با ماهیت اقدام مورد اعتراض منطبق باشد. اگر جهاد کشاورزی پیش از تخریب، یک تصمیم، رای، دستور یا اقدام اداری مشخص صادر کرده و همان تصمیم مبنای قلع و قمع قرار گرفته باشد، شاکی می تواند حسب مورد ابطال همان تصمیم یا اقدام را درخواست کند و همزمان، در صورت وجود شرایط قانونی، احراز وقوع تخلف و مطالبه خسارت ناشی از آن را نیز مطرح نماید. برای مثال، اگر جهاد کشاورزی طی تصمیم یا دستور اداری مشخصی، قلع و قمع بنای متعلق به مالک را مقرر کرده و سپس بر اساس همان تصمیم عملیات تخریب انجام شده باشد، اعتراض باید متوجه همان تصمیم مشخص باشد.

اما اگر هیچ تصمیم اداری مستقلی وجود نداشته و جهاد کشاورزی مستقیما و بدون صدور تصمیم قابل شناسایی، اقدام به تخریب بنا کرده باشد، نباید صرفا برای تکمیل دادخواست عنوان «ابطال تصمیم» درج شود، زیرا تصمیمی وجود ندارد که موضوع ابطال قرار گیرد. در چنین حالتی، خود اقدام اجرایی جهاد کشاورزی مورد اعتراض قرار می گیرد و حسب مورد، احراز وقوع تخلف و مطالبه خسارت نیز مطرح می شود. برای مثال، اگر ماموران جهاد کشاورزی بدون وجود یک رای یا دستور اداری مستقل وارد ملک شده و اقدام به تخریب بنا کنند، موضوع اصلی، قانونی بودن یا نبودن همین اقدام اجرایی است.

همچنین اگر مبنای تخریب، رای کمیسیون یا تصمیم مرجع اداری دیگری باشد، باید میان اعتراض به آن تصمیم و اقدام اجرایی ناشی از آن تفکیک کرد. برای مثال، اگر رای کمیسیون موضوع تبصره 2 ماده 10 قانون حفظ کاربری اراضی زراعی و باغ ها مبنای اقدامات بعدی باشد، اعتراض به خود رای کمیسیون با اعتراض به نحوه اجرای آن یک موضوع واحد محسوب نمی شود و باید بر اساس مستند قانونی هر یک، خواسته مناسب تعیین شود.

در نتیجه، نمی توان برای تمام پرونده های تخریب بنا یک عنوان خواسته ثابت تعیین کرد. ابتدا باید مشخص شود تخریب بر اساس «تصمیم یا رای اداری مشخص»، «اقدام مستقیم جهاد کشاورزی» یا «حکم قضایی» انجام شده است، سپس بر همان اساس، خواسته هایی مانند ابطال تصمیم یا اقدام، احراز وقوع تخلف و مطالبه خسارت تنظیم شود. در هر حال، برای مطالبه خسارت صرف احراز تخلف کافی نیست و ورود خسارت، میزان آن و رابطه سببیت میان اقدام غیرقانونی جهاد کشاورزی و خسارت وارده نیز باید اثبات شود.