مطالبه دیه ناشی از تصادف رانندگی در بسیاری از پروندهها به مراتب پیچیدهتر از آن چیزی است که در نگاه اول به نظر میرسد. در عمل، اختلاف بر سر مقصر حادثه، میزان مسئولیت هر یک از طرفین، نحوه محاسبه دیه، شمول یا عدم شمول برخی خسارات، تعهدات شرکت بیمه و حتی تشخیص ارتباط صدمات با حادثه، از جمله موضوعاتی است که میتواند بر نتیجه پرونده تأثیر مستقیم بگذارد. از همین رو، صرف وقوع تصادف به معنای استحقاق دریافت دیه در هر شرایطی نیست و احراز شرایط قانونی مطالبه آن مستلزم بررسی عوامل متعددی از جمله نحوه وقوع حادثه، نظریه کارشناسان، گزارش پلیس و مستندات پزشکی است. آشنایی با این ضوابط نه تنها در تسریع روند دریافت دیه مؤثر است، بلکه میتواند از بروز اختلافات حقوقی و تضییع حقوق زیان دیدگان در مراحل رسیدگی جلوگیری کند.
در بسیاری از موارد، افراد آسیب دیده یا خانواده متوفیان با وجود برخورداری از حق قانونی دریافت دیه، به دلیل ناآگاهی از مقررات قانونی یا پیچیدگیهای اداری و قضایی، موفق به دریافت کامل حقوق خود نمی شوند. به همین دلیل آشنایی با قوانین مرتبط با دیه تصادف رانندگی، مسئولیت راننده مقصر، تعهدات بیمه شخص ثالث و نحوه پیگیری پرونده در دادگاه از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
چه کسانی حق مطالبه دیه ناشی از تصادف رانندگی را دارند؟
مصدوم و در صورت فوت او، مطابق مقررات ارث، وراث قانونی متوفی ذی حق در دریافت دیه هستند، البته در برخی موارد ممکن است، بعضی از وراث به دلیل نقش داشتن در حادثه از دریافت سهم دیه محروم شوند.
مراحل دریافت دیه فوت ناشی از تصادف رانندگی
- تشکیل پرونده در دادسرا
- تعیین علت فوت توسط پزشکی قانونی
- تعیین مقصر حادثه
- صدور رأی قطعی
- مراجعه به شرکت بیمه
- دریافت دیه
در بسیاری از پرونده ها، بیمه پیش از صدور حکم قطعی نیز بخشی از خسارت را پرداخت میکند.
نقش پزشکی قانونی در مطالبه دیه در تصادفات رانندگی
در عمل، هیچ پرونده مطالبه دیهای بدون نظریه پزشکی قانونی به نتیجه مطلوب نمیرسد، پزشکی قانونی وظیفه دارد، نوع آسیب را مشخص کند، درصد نقص عضو را تعیین کند، ارتباط آسیب با حادثه را بررسی نماید، طول درمان را اعلام کند، میزان دیه یا ارش را محاسبه کند. در نتیجه دادگاه ها نیز در اغلب موارد مبنای تصمیم خود را نظریه پزشکی قانونی قرار میدهند.
مسئول پرداخت دیه در تصادفات رانندگی کیست؟
یکی از پرتکرارترین پرسش های کاربران این است که دیه تصادف رانندگی را چه کسی پرداخت میکند؟
-
مسئولیت راننده مقصر
مطابق قواعد عمومی مسئولیت مدنی و مقررات قانون مجازات اسلامی، رانندهای که موجب وقوع حادثه شده است مسئول جبران خسارات خواهد بود. اما در عمل، پرداخت دیه عمدتاً توسط بیمه شخص ثالث انجام میشود.
-
مسئولیت بیمه شخص ثالث
ماده ۸ قانون بیمه اجباری مقرر میدارد : بیمهگر مکلف است، خسارت بدنی واردشده به اشخاص ثالث را بدون در نظر گرفتن جنسیت و دین تا سقف تعهدات بیمه نامه جبران کند. بنابراین در اکثر پرونده ها، زیاندیده مستقیماً از شرکت بیمه خسارت خود را دریافت میکند.
مبنای قانونی مطالبه دیه ناشی از تصادف رانندگی
مطالبه دیه ناشی از تصادف بر سه پایه اصلی استوار است :
-
قانون مجازات اسلامی
قانون مجازات اسلامی مقررات مربوط به دیه، انواع صدمات، نحوه محاسبه و مسئولیت مرتکب را مشخص کرده است.
-
قانون بیمه اجباری شخص ثالث
قانون بیمه اجباری خسارات واردشده به شخص ثالث مصوب ۱۳۹۵ تکلیف شرکتهای بیمه در جبران خسارات جانی را تعیین کرده است.
-
قانون آیین دادرسی کیفری
این قانون نحوه طرح شکایت، رسیدگی قضایی و صدور حکم را مشخص میکند. بنابراین مطالبه دیه تصادف رانندگی ماهیتی ترکیبی دارد و هم جنبه کیفری و هم جنبه مالی و بیمهای را در بر میگیرد.
ارکان مسئولیت جهت مطالبه دیه در تصادفات رانندگی
برای اینکه شخص بتواند دیه ناشی از تصادف را مطالبه کند، وجود سه عنصر ضروری است :
-
وقوع حادثه
ابتدا باید وقوع تصادف احراز شود. گزارش پلیس، کروکی، تصاویر دوربینها و شهادت شهود از مهمترین ادله اثبات وقوع حادثه هستند.
-
ورود ضرر
صرف وقوع تصادف کافی نیست. باید خسارت جانی یا بدنی وارد شده باشد. این خسارت می تواند شامل فوت، شکستگی، نقص عضو، از بین رفتن منافع اعضا، جراحات سطحی یا عمیق باشد.
-
رابطه سببیت
باید ثابت شود که آسیب وارد شده مستقیماً ناشی از تصادف بوده است، در این زمینه نظریه پزشکی قانونی اهمیت فوق العادهای دارد.
مطالبه دیه ناشی از تصادف رانندگی از بیمه شخص ثالث
یکی از مهم ترین تحولات حقوقی سالهای اخیر، افزایش نقش بیمه در جبران خسارات جانی بوده است. در گذشته اختلافاتی درباره تفاوت دیه زن و مرد یا مسلمان و غیرمسلمان وجود داشت، اما قانون بیمه اجباری این مشکلات را تا حد زیادی برطرف کرده است. امروزه شرکت بیمه مکلف است، خسارت بدنی را بدون تبعیض پرداخت کند، این موضوع باعث شده است که دریافت دیه از بیمه شخص ثالث سریعتر و آسان تر از گذشته انجام شود.
دیه فوت در تصادف رانندگی
در صورتی که حادثه منجر به فوت شود، اولیای دم حق مطالبه دیه را خواهند داشت. مطابق قانون مجازات اسلامی، دیه کامل انسان هر سال توسط رئیس قوه قضاییه اعلام می شود. در پروندههای فوت ناشی از تصادف، معمولاً مراحل زیر طی می شود :
- تشکیل پرونده کیفری
- تعیین مقصر حادثه
- صدور گواهی فوت
- اخذ نظریه پزشکی قانونی
- صدور حکم
- پرداخت دیه توسط بیمه
مطالبه دیه شکستگی ناشی از تصادف رانندگی
قانون مجازات اسلامی برای بسیاری از شکستگی ها میزان مشخصی از دیه تعیین کرده است. میزان دقیق دیه به عضو آسیب دیده، نوع شکستگی، بهبودی کامل یا ناقص، ایجاد نقص دائمی و نظریه پزشکی قانونی بستگی دارد. به همین دلیل دو شکستگی مشابه نیز ممکن است منجر به پرداخت دیه متفاوت شوند.
تفاوت دیه و ارش در تصادفات رانندگی
یکی از موضوعات مهم در دعاوی مطالبه خسارت تصادف رانندگی، تفاوت میان دیه و ارش است و دیه مبلغی است که میزان آن در قانون مشخص شده است. اما ارش زمانی تعیین می شود که قانون برای آن صدمه میزان معینی پیش بینی نکرده باشد. در این حالت دادگاه با جلب نظر پزشکی قانونی مبلغ ارش را تعیین میکند. در بسیاری از پروندههای تصادف، بخشی از خسارات به صورت دیه و بخشی دیگر به صورت ارش محاسبه می شود.
جنایت غیرعمدی در تصادفات رانندگی
بخش عمده تصادفات رانندگی در دسته جرایم غیرعمدی قرار میگیرند. مطابق ماده ۲۹۱ قانون مجازات اسلامی، هرگاه جنایت بر اثر بی احتیاطی، بی مبالاتی، عدم رعایت مقررات یا عدم مهارت واقع شود، جنایت غیرعمدی محسوب می شود.
در نتیجه اگر راننده ای به علت سرعت غیرمجاز، سبقت غیرمجاز، عدم رعایت فاصله طولی، عبور از چراغ قرمز، استفاده از تلفن همراه حین رانندگی، رانندگی در حالت خوابآلودگی موجب ورود خسارت بدنی شود، مسئول پرداخت دیه خواهد بود.
مسئولیت کیفری راننده مقصر در کنار پرداخت دیه ناشی از تصادف رانندگی
بسیاری از افراد تصور میکنند که پرداخت دیه پایان مسئولیت راننده مقصر است، در حالی که در برخی موارد، راننده علاوه بر پرداخت دیه با مجازات کیفری نیز مواجه میشود.
مطابق ماده ۷۱۴ قانون تعزیرات، هرگاه بی احتیاطی یا بی مبالاتی یا عدم رعایت نظامات دولتی یا عدم مهارت راننده موجب قتل غیرعمدی شود، مرتکب به حبس و نیز پرداخت دیه در صورت مطالبه اولیای دم محکوم خواهد شد.
بنابراین در تصادف منجر به فوت، دو موضوع جداگانه مجازات کیفری راننده، پرداخت دیه به اولیای دم مطرح است. در بسیاری از پروندهها بیمه دیه را پرداخت میکند، اما مسئولیت کیفری همچنان متوجه راننده باقی می ماند.
اعتراض به نظریه پزشکی قانونی در پرونده های مطالبه دیه ناشی از تصادف رانندگی
در بسیاری از پرونده های تصادف رانندگی، مهم ترین سند برای تعیین میزان دیه، نظریه پزشکی قانونی است. با این حال، نظریه پزشکی قانونی همانند سایر نظریات کارشناسی قطعی و غیرقابل اعتراض نیست. در مواردی مشاهده می شود که مصدوم معتقد است، میزان آسیب کمتر از واقع برآورد شده است، برخی صدمات در نظریه منعکس نشدهاند، درصد نقص عضو به درستی تعیین نشده است و ارتباط برخی آسیب ها با تصادف نادیده گرفته شده است.
در چنین شرایطی، امکان اعتراض به نظریه پزشکی قانونی وجود دارد. دادگاه می تواند پرونده را به کمیسیون سه نفره، کمیسیون پنج نفره، کمیسیون عالی پزشکی قانونی ارجاع دهد.
این موضوع به ویژه در پرونده های مربوط به آسیب نخاعی، آسیب مغزی، از دست رفتن بینایی، شنوایی و نقص عضوهای دائمی اهمیت فراوانی دارد، زیرا حتی تغییر جزئی در نظریه پزشکی قانونی می تواند منجر به افزایش قابل توجه مبلغ دیه شود.
مسئولیت کارفرما در دیه تصادفات رانندگی
گاهی حادثه رانندگی در حین انجام وظیفه شغلی رخ می دهد، برای مثال، راننده کامیون شرکت حمل و نقل، راننده تاکسی اینترنت، راننده خودروهای سازمانی. در چنین مواردی علاوه بر مسئولیت راننده، ممکن است، مسئولیت کارفرما نیز مطرح شود.
مطابق قواعد مسئولیت مدنی، اگر حادثه در ارتباط با انجام وظیفه شغلی رخ داده باشد، در برخی موارد امکان مطالبه خسارت از شخص حقوقی یا کارفرما نیز وجود دارد.
این موضوع به ویژه در پروندههای دارای خسارت سنگین اهمیت فراوانی دارد، تصادف رانندگی ناشی از نقص فنی خودرو، همیشه علت تصادف، تخلف راننده نیست و گاهی نقص فنی خودرو موجب وقوع حادثه می شود. برای مثال، نقص سیستم ترمز، نقص فرمان، نقص سیستم تعلیق، ایراد کارخانهای خودرو.
در چنین شرایطی تعیین مسئولیت پیچیده تر خواهد شد، ممکن است راننده، مالک خودرو، تعمیرکار، تولیدکننده خودرو .هر یک به میزان مشخصی مسئول شناخته شوند. به همین دلیل در پرونده های پیچیده، کارشناسی فنی نقش تعیینکننده ای دارد.
آیا فرار راننده مانع دریافت دیه تصادف رانندگی می شود؟
خیر، فرار راننده در هیچ حالت موجب سقوط حق دیه نمی شود و این موضوع به صراحت از مجموعه مقررات (( قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲)) و (( قانون بیمه اجباری خسارات واردشده به شخص ثالث ۱۳۹۵)) قابل استنباط است.
در تصادفات منجر به صدمات بدنی یا فوت، مبنای مسئولیت کیفری و مدنی راننده، تسبیب در ایراد صدمه است، نه حضور یا عدم حضور او پس از حادثه. مطابق ماده ۴۴۸ قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲، دیه مال معینی است که به سبب جنایت غیرعمدی بر نفس، عضو یا منفعت، به مجنیعلیه یا اولیای دم پرداخت میشود. بنابراین اصل استحقاق دیه با تحقق جنایت ثابت میگردد.
در فرض فرار راننده، وضعیت پرداخت دیه تابع دو حالت است :
- اگر راننده شناسایی شود، مسئولیت پرداخت دیه بر عهده اوست، مگر اینکه مشمول بیمه شخص ثالث باشد، که در این صورت مطابق ماده ۱۵ قانون بیمه اجباری خسارات واردشده به شخص ثالث مصوب ۱۳۹۵، بیمهگر مکلف به پرداخت خسارت بدنی است.
- اگر راننده متواری بوده و شناسایی نشود، قانونگذار برای جلوگیری از تضییع حق زیان دیده، پرداخت دیه را بر عهده (( صندوق تأمین خسارت های بدنی )) قرار داده است. این امر صراحتاً در ماده ۲۱ و ماده ۲۴ قانون بیمه اجباری ۱۳۹۵ پیش بینی شده است که به موجب آن در مواردی مانند ناشناس بودن وسیله نقلیه یا فقدان بیمه نامه معتبر، صندوق جایگزین پرداختکننده دیه خواهد بود، در نتیجه، از جمع مواد فوق چنین استنباط می شود که فرار راننده فقط بر مرجع پرداخت دیه اثر دارد.
مطالبه دیه تصادف در صورت فرار راننده مقصر
یکی از نگرانی های قربانیان تصادفات، فرار راننده از صحنه حادثه است، خوشبختانه فرار راننده مانع دریافت دیه نمی شود، در این موارد، پلیس تحقیقات لازم را انجام می دهد، در صورت شناسایی راننده، بیمه یا خود راننده مسئول پرداخت خواهد بود، در صورت عدم شناسایی، صندوق تأمین خسارتهای بدنی وارد عمل می شود. بنابراین زیان دیده نباید تصور کند که با فرار راننده، حق دریافت دیه از بین میرود.
مطالبه دیه ناشی از تصادف رانندگی بدون کروکی
در عمل، نبود کروکی به معنای از بین رفتن حق مطالبه دیه نیست، سایر ادله از جمله، گزارش مأموران، شهادت شهود، تصاویر دوربین ها، نظریه کارشناسان، مدارک پزشکی می تواند وقوع حادثه را اثبات کند. با این حال وجود کروکی رسمی معمولاً روند دریافت دیه از بیمه را سریعتر و کم هزینهتر میکند.
تأثیر درصد تقصیر در میزان دیه تصادف رانندگی
یکی از مهم ترین مباحث دعاوی تصادفات رانندگی، موضوع تقصیر مشترک است، فرض کنید، راننده ۷۰ درصد مقصر باشد، عابر ۳۰ درصد مقصر باشد، در این صورت میزان دیه قابل مطالبه متناسب با درصد مسئولیت محاسبه خواهد شد. به همین دلیل اعتراض به نظریه کارشناسی در برخی پرونده ها میتواند تأثیر قابل توجهی در میزان خسارت دریافتی داشته باشد.
آیا بیمه شخص ثالث مکلف به پرداخت کامل دیه تصادف است؟ (بررسی ماده ۸ قانون بیمه اجباری)
یکی از مهمترین پرسشهای مصدومان حوادث رانندگی، نحوه دریافت دیه از بیمه شخص ثالث است. مطابق ماده ۸ قانون بیمه اجباری خسارات واردشده به شخص ثالث مصوب ۱۳۹۵، بیمهگر مکلف است، خسارت بدنی واردشده به اشخاص ثالث را تا سقف تعهدات بیمهنامه جبران کند. بنابراین در اغلب پرونده های مطالبه دیه تصادف رانندگی، شرکت بیمه نخستین مسئول جبران خسارت محسوب می شود.
تصادف با خودروی فاقد بیمه شخص ثالث
بر اساس قانون، تمامی وسایل نقلیه موتوری مکلف به داشتن بیمه شخص ثالث هستند، با این حال هنوز مواردی از رانندگی بدون بیمه مشاهده می شود.
سؤال مهم این است، اگر خودرو بیمه نداشته باشد، آیا زیان دیده از دریافت دیه محروم میشود؟ پاسخ منفی است. قانونگذار برای جلوگیری از تضییع حقوق زیاندیدگان، نهادی به نام صندوق تأمین خسارتهای بدنی را پیشبینی کرده است.
مطالبه خسارت بدنی از صندوق تأمین خسارتهای بدنی در موارد فرار راننده مقصر، ناشناس بودن وسیله نقلیه، فقدان بیمه شخص ثالث، ورشکستگی شرکت بیمه، تعلیق فعالیت بیمهگر امکان پذیر است. در چنین مواردی صندوق خسارت بدنی زیان دیده را پرداخت میکند و سپس برای بازیافت وجوه به مسئول حادثه مراجعه خواهد کرد.
آیا امکان مطالبه خسارات مازاد بر دیه وجود دارد؟
یکی از پرسشهای مهم حقوقی این است که آیا زیان دیده علاوه بر دیه میتواند سایر خسارات را نیز مطالبه کند؟
این موضوع سال ها محل اختلاف میان حقوقدانان و دادگاه ها بوده است، امروزه در بسیاری از پرونده ها، امکان مطالبه برخی خسارات مستقل از دیه پذیرفته شده است، از جمله هزینه های درمان، هزینه های توانبخشی، هزینه های فیزیوتراپی، هزینه های دارویی، خسارات ناشی از ازکارافتادگی. البته پذیرش این خسارات، وابسته به شرایط پرونده و رویه دادگاه رسیدگیکننده است. به همین دلیل توصیه می شود، تمامی اسناد و فاکتورهای درمانی نگهداری شود.
اهمیت استفاده از وکیل مطالبه دیه
هرچند مطالبه دیه از نظر قانونی امکان پذیر است، اما پیچیدگی های عملی فراوانی دارد. وکیل تصادفات رانندگی می تواند، نظریات کارشناسی را بررسی کند، به نظریه پزشکی قانونی اعتراض نماید، میزان واقعی خسارت را مطالبه کند، روند دریافت دیه از بیمه را تسریع نماید و از تضییع حقوق زیاندیده جلوگیری کند.
اشتباهات رایج زیان دیدگان در پرونده های دیه تصادف
بررسی پروندههای قضایی نشان میدهد که بسیاری از افراد به دلیل برخی اشتباهات، بخشی از حقوق قانونی خود را از دست می دهند. مهم ترین این اشتباهات عبارت اند از :
-
عدم مراجعه سریع به پزشکی قانونی
برخی افراد تصور میکنند مدارک بیمارستان کافی است، در حالی که عدم مراجعه به موقع به پزشکی قانونی میتواند اثبات برخی آسیب ها را دشوار کند.
-
امضای رضایتنامه بدون مشورت حقوقی
در بعضی پرونده ها افراد پیش از مشخص شدن میزان واقعی آسیب، اقدام به اعلام رضایت میکنند، این موضوع ممکن است، موجب از بین رفتن بخشی از حقوق آنان شود.
-
نگهداری نکردن مدارک درمانی
تمامی فاکتورها، نسخهها و مدارک درمانی باید حفظ شوند.
-
عدم اعتراض به نظریه کارشناسی
گاهی نظریه کارشناس دارای اشتباه است اما زیان دیده در مهلت قانونی اعتراض نمیکند.
-
تأخیر در پیگیری پرونده
هرچه اقدامات قانونی سریع تر انجام شود، احتمال موفقیت بیشتر خواهد بود.
آیا بدون بیمه شخص ثالث میتوان دیه دریافت کرد؟
بله. در صورت فقدان بیمه، صندوق تأمین خسارت های بدنی خسارت را پرداخت میکند.
